Co grozi za eternit na dachu? Czy naprawdę jest szkodliwy?

Eternit na dachu to realne zagrożenie dla zdrowia, ponieważ zawiera azbest, który może wywoływać groźne choroby płuc. Utrzymywanie takiego pokrycia jest też niezgodne z prawem – za brak usunięcia grozi kara finansowa. Sprawdź, jakie konsekwencje czekają właścicieli i dlaczego nie warto zwlekać z wymianą dachu.

Czym jest eternit i dlaczego był tak popularny na dachach?

Eternit to handlowa nazwa materiału budowlanego powstałego z mieszaniny cementu portlandzkiego i włókien azbestowych, zwykle w proporcji 85% cementu do 15% azbestu. Produkt ten był szeroko wykorzystywany w Polsce od lat 60. do końca lat 80. XX wieku, głównie do produkcji płyt dachowych, elewacyjnych oraz rur i innych wyrobów budowlanych. Najczęściej spotykany jest w formie szarych, falistych płyt (tzw. płyty faliste), które cechują się wysoką wytrzymałością mechaniczną oraz odpornością na warunki atmosferyczne.

Popularność eternitu wynikała z kilku istotnych właściwości tego materiału. Był wyjątkowo tani w produkcji, łatwy do montażu oraz niewymagający konserwacji. Pozwalał szybko pokrywać duże powierzchnie dachowe dzięki swojej masie i sztywności, bez stosowania drogich więźb dachowych. Azbest, używany jako składnik eternitu, poprawiał także właściwości ogniochronne i izolacyjne, co sprawiało, że stanowił atrakcyjną alternatywę dla tradycyjnych pokryć dachowych, takich jak dachówka ceramiczna czy blacha.

Na decyzje o wyborze eternitu wpływały również dostępność materiału oraz systemowe rozwiązania w czasach PRL, kiedy materiały importowane były trudno dostępne lub kosztowne. Masowa produkcja płyt z azbestem umożliwiała szybkie i tanie realizowanie potrzeb mieszkaniowych oraz gospodarczych. W latach 1970–1990 z eternitu powstało w Polsce kilkadziesiąt milionów metrów kwadratowych dachów, zarówno na budynkach mieszkalnych, jak i gospodarczych.

Eternit utrzymał się na wielu dachach ze względu na swoją trwałość (deklarowana żywotność płyt to nawet 40–50 lat) i można go wciąż znaleźć głównie na budynkach sprzed transformacji ustrojowej. Dopiero wraz z rozwojem wiedzy o szkodliwości azbestu zaczęto stopniowo wycofywać ten materiał z rynku oraz wprowadzać przepisy zakazujące jego produkcji i użytkowania.

Czy eternit na dachu rzeczywiście jest szkodliwy dla zdrowia?

Eternit jest materiałem zawierającym azbest, którego włókna uznaje się za wyjątkowo szkodliwe dla zdrowia ludzi. Głównym zagrożeniem staje się wdychanie uwolnionych włókien azbestu – ich rozmiar (do 0,01 mikrometra średnicy) sprawia, że z łatwością przedostają się do płuc, gdzie mogą pozostać na zawsze. Azbest zalicza się przez Międzynarodową Agencję ds. Badań nad Rakiem (IARC) do czynników rakotwórczych pierwszej kategorii. Już krótkotrwały kontakt z uwalnianymi włóknami powoduje wzrost ryzyka poważnych chorób układu oddechowego.

Największe zagrożenie zdrowotne związane z eternitem na dachu pojawia się w przypadku uszkodzenia lub postępującej degradacji pokrycia. Procesy starzenia, pęknięcia, uszkodzenia mechaniczne czy nieprawidłowy demontaż płyt prowadzą do uwalniania włókien do atmosfery. W stanie nieuszkodzonym pokrycie uwalnia niewielkie ilości włókien, jednak nawet drobna erozja powierzchni (np. pod wpływem deszczu, wiatru czy lodu) podnosi poziom zagrożenia.

Wśród najczęstszych schorzeń związanych z kontaktem z azbestem wyróżnia się pylicę azbestową, międzybłoniaka opłucnej, raka płuc oraz inne nowotwory górnych dróg oddechowych. Szczególnie niebezpieczna okazuje się długotrwała, nawet niska ekspozycja, ponieważ procesy chorobowe rozwijają się powoli – efekty zdrowotne mogą pojawić się dopiero po kilkunastu, czasem kilkudziesięciu latach od kontaktu.

Na poniższej tabeli zestawiono najważniejsze skutki zdrowotne związane z kontaktem z azbestem zawartym w eternicie oraz minimalny czas ekspozycji, po którym mogą pojawić się objawy:

Obecność eternitu na dachu, nawet jeśli jego powierzchnia wygląda na nienaruszoną, nie oznacza zerowego ryzyka – materiały te z biegiem lat ulegają naturalnej degradacji, co zwiększa narażenie środowiska i mieszkańców budynków. Z tego powodu obowiązujące przepisy przewidują całkowite usunięcie eternitu z użytkowania do 2032 roku, biorąc pod uwagę potwierdzone zagrożenia dla zdrowia.

Jakie są konsekwencje prawne posiadania eternitu na dachu?

Zwłoka w usunięciu eternitu z dachu wiąże się z konkretnymi konsekwencjami prawnymi wynikającymi głównie z ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska, a także z przepisów wykonawczych, w tym rozporządzenia Rady Ministrów dotyczącego programu usuwania azbestu. Posiadacze nieruchomości mają obowiązek prowadzenia inwentaryzacji wyrobów zawierających azbest, regularnego oceniania stanu technicznego poszycia oraz składania właściwych raportów do odpowiedniego organu gminy. Niedopełnienie tych obowiązków może zostać uznane za wykroczenie i skutkować karą grzywny na podstawie Kodeksu wykroczeń.

Choć przepisy nie nakazują natychmiastowego usunięcia eternitu, ustalony został ostateczny termin całkowitego usunięcia tego materiału z terenu kraju – do końca 2032 roku. To oznacza, że azbest musi zostać rozebrany w określonym czasie, niezależnie od stanu technicznego pokrycia. Organy nadzoru budowlanego mogą kontrolować przestrzeganie tego obowiązku. W przypadku wykrycia zaniedbań mają uprawnienia do wydania decyzji administracyjnej nakazującej niezwłoczne usunięcie lub wymianę dachówki.

Dodatkowo właściciel nieruchomości pokrytej eternitem może odpowiadać cywilnie, jeśli niewłaściwe zabezpieczenie dachu narazi osoby trzecie na kontakt z niebezpiecznym pyłem azbestowym. W skrajnych przypadkach pojawia się ryzyko roszczeń o odszkodowanie lub zadośćuczynienie wobec właściciela budynku. Za utrudnianie kontroli albo zamieszczenie nieprawdziwych informacji w dokumentach grozi odpowiedzialność karna.

Najważniejsze konsekwencje prawne posiadania eternitu na dachu przedstawia poniższa tabela:

Powyższa tabela jasno pokazuje, że konsekwencje prawne obejmują zarówno kwestie administracyjne, jak i ryzyko odpowiedzialności cywilnej oraz karnej. Wymogi odnoszą się nie tylko do samego posiadania eternitu, ale również do postępowania z nim oraz przekazywania niezbędnych informacji do urzędu.

Co grozi za nieusunięcie eternitu zgodnie z przepisami?

Za nieusunięcie eternitu zgodnie z przepisami grozi szereg konsekwencji administracyjnych i finansowych. Przepisy ustawy o odpadach oraz Prawo ochrony środowiska nakładają na właścicieli nieruchomości obowiązek usunięcia materiałów zawierających azbest – w tym również eternitu – do końca 2032 roku. Kontrola gminy, inspekcji ochrony środowiska lub sanepidu może skutkować wydaniem nakazu usunięcia eternitu w określonym terminie. Brak realizacji tego obowiązku grozi grzywną nawet do 5 tys. zł, a w niektórych sytuacjach odpowiedzialnością za naruszenie przepisów związanych z ochroną środowiska.

Nieusunięty eternit staje się podstawą do wszczęcia postępowania administracyjnego. Jeżeli właściciel nie zastosuje się do zaleceń pokontrolnych w wyznaczonym terminie, urząd może wdrożyć tzw. egzekucję administracyjną – wykonać usunięcie we własnym zakresie, a następnie obciążyć właściciela kosztami oraz dodatkową opłatą egzekucyjną. Odpowiedzialność dotyczy nie tylko właścicieli, ale także współwłaścicieli lub użytkowników wieczystych nieruchomości.

Przepisy przewidują różne formy sankcji i egzekwowania obowiązku usunięcia eternitu, co przedstawiono w tabeli:

Z powyższej tabeli widać, że konsekwencje zależą od rodzaju przewinienia i decyzji organu. Odpowiedzialność nie ogranicza się wyłącznie do sankcji finansowych. Może to oznaczać również przymusową interwencję lub zablokowanie realizacji planowanych inwestycji budowlanych. Od wszystkich nałożonych sankcji przysługuje prawo do odwołania, jednak nadal konieczne jest usunięcie eternitu zgodnie z przepisami.

Jak bezpiecznie usunąć eternit z dachu i komu to zlecić?

Usunięcie eternitu z dachu to zadanie podlegające szczegółowym przepisom prawnym, ponieważ materiał ten zawiera szkodliwy azbest. Demontaż eternitu należy zlecić wyłącznie firmom posiadającym odpowiednie zezwolenia na prace z azbestem, potwierdzone wpisem do rejestru prowadzonego przez wojewodę. Pracownicy muszą mieć ukończone szkolenia BHP związane z azbestem, korzystać z odzieży ochronnej i masek przeciwpyłowych klasy P3. Próby samodzielnego usuwania eternitu są zabronione – wiąże się to zarówno z wysokimi karami finansowymi, jak i poważnym zagrożeniem zdrowia.

Proces demontażu rozpoczyna się od zgłoszenia planowanych robót do odpowiedniego urzędu – najczęściej Starostwa Powiatowego – na minimum 7 dni przed ich rozpoczęciem. Demontaż polega na bezpyłowym usunięciu płyt, bez ich łamania i kruszenia, aby ograniczyć uwalnianie rakotwórczego pyłu azbestowego. Po zakończonych pracach materiał szczelnie pakuje się w oznaczoną folię ostrzegającą o obecności azbestu, a następnie wywozi na wyznaczone składowiska odpadów niebezpiecznych.

Najczęstsze błędy przy usuwaniu eternitu to m.in. łamanie płyt, niewłaściwe pakowanie odpadów oraz transportowanie bez wymaganej dokumentacji odpadu niebezpiecznego (karta przekazania odpadu). Skontrolowanie referencji i dokumentacji wykonawcy przed podpisaniem umowy pozwala uniknąć podobnych uchybień. Lokalny urząd gminy może pomóc w znalezieniu właściwej firmy, udostępniając aktualne listy przedsiębiorstw posiadających odpowiednie uprawnienia.

Poniżej przedstawiono podstawowe wymagania wobec firm uprawnionych do bezpiecznego usuwania i utylizacji eternitu:

Zatrudnienie specjalistycznej firmy gwarantuje bezpieczne usunięcie eternitu zgodnie z przepisami oraz minimalizuje ryzyko narażenia na azbestowy pył, chroniąc mieszkańców i najbliższe otoczenie. Przed podpisaniem umowy należy poprosić o okazanie stosownych uprawnień oraz sprawdzić, na jakie składowisko odpadów zostanie wywieziony materiał.

Czy są dofinansowania lub wsparcie na usuwanie eternitu?

Obecnie w Polsce dostępne są różne formy dofinansowania do usuwania wyrobów zawierających azbest, w tym eternitu. Najważniejszym źródłem wsparcia pozostają programy samorządowe realizowane przez gminy lub powiaty, które korzystają z budżetu państwa oraz Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (NFOŚiGW). Programy te zazwyczaj obejmują koszty demontażu, transportu i unieszkodliwienia eternitu, nie pokrywając kosztów nowego pokrycia dachowego.

W ramach programów rządowych i lokalnych właściciele nieruchomości mogą składać wnioski o przyznanie wsparcia finansowego. Aby otrzymać pomoc, należy zwykle posiadać tytuł prawny do nieruchomości oraz nie mieć zaległości wobec gminy. Wsparcie najczęściej sięga 100% kosztów usunięcia i utylizacji eternitu, chociaż zdarzają się także częściowe dotacje (np. do 70% kosztów). W 2023 roku istniały też pilotażowe programy krajowe (np. „Usuwanie wyrobów zawierających azbest” NFOŚiGW), jednak główna część środków pozostaje w gestii samorządów. Warto zwrócić uwagę, że terminy naboru i szczegółowe regulaminy różnią się w zależności od lokalizacji.

Przygotowanie wniosku do programu wiąże się z koniecznością zebrania odpowiednich dokumentów. Wniosek powinien zawierać m.in. potwierdzenie własności, zgłoszenie prac do nadzoru budowlanego, harmonogram oraz kosztorys. Po zakończeniu prac wymagane jest przekazanie zaświadczenia potwierdzającego oddanie azbestu do utylizacji.

Poniżej tabela prezentująca przykładowe poziomy i zakres dofinansowania w wybranych miastach w Polsce w roku 2023:

Jak widać, warunki i wielkość dofinansowania różnią się w zależności od lokalizacji, dlatego przed rozpoczęciem procedury należy sprawdzić aktualne wytyczne obowiązujące w danej gminie. Oprócz dotacji dostępne są również preferencyjne pożyczki oferowane przez niektóre fundusze ochrony środowiska, lecz ich dostępność zależy od regionu i lokalnych programów.